گسترش نیوز: در سالهای اخیر، به ویژه با احکام بودجه سال جاری و مصوبات هیئت وزیران در اواخر ۱۴۰۳ و اوایل ۱۴۰۴، معیارهای شناسایی و حذف یارانه بگیران به طور معناداری بازنگری شدهاند. هدف اعلامی، تمرکز منابع بر دهکهای پایین و جلوگیری از توزیع یارانه نقدی میان خانوارهایی است که عملاً از توان مالی بالایی برخوردارند. برآوردهای رسمی نشان میدهد که تا پایان ۱۴۰۴، حدود ۲۵ تا ۳۰ میلیون نفر، معادل سه دهک بالای درآمدی، ممکن است از فهرست یارانهبگیران کنار گذاشته شوند؛ آن هم نه فقط بر اساس حقوق و دستمزد، بلکه با نگاهی جامع به داراییها، رفتارهای مالی و حتی سبک زندگی.
نخستین و همچنان مهمترین شاخص، سطح درآمد خانوار است. دولت با اتصال دادههای بانک مرکزی، سازمان امور مالیاتی و وزارت تعاون، کار و رفاه اجتماعی، میانگین درآمد ششماهه خانوارها را محاسبه میکند. اما آنچه این بار متفاوت است، کنار گذاشتن نگاه صرفاً اسمی به درآمد و جایگزینی آن با مفهومی جدید به نام «درآمد واقعی سرانه پس از کسر هزینه مسکن» است.
طبق این فرمول، اگر درآمد واقعی هر عضو خانوار بیش از ۱۰ میلیون تومان در ماه باشد، خانوار مشمول حذف یارانه میشود. برای درک بهتر، یک مثال ساده کافی است: خانوادهای چهارنفره را در نظر بگیرید که ۵۰ میلیون تومان درآمد ماهانه دارد و ۱۵ میلیون تومان آن صرف اجاره یا قسط مسکن میشود. در این حالت، درآمد سرانه واقعی هر نفر حدود ۸ میلیون و ۷۵۰ هزار تومان است و هنوز زیر سقف قرار میگیرد. اما اگر همین خانواده درآمدی معادل ۶۰ میلیون تومان داشته باشد، سرانه از مرز ۱۱ میلیون تومان عبور میکند و یارانه قطع خواهد شد.
این معیار که در شهریور ۱۴۰۴ بهطور رسمی اعلام شد، عملاً جایگزین دهکبندی سنتی شده و بنا به گزارش وزارت تعاون، در سال گذشته بیش از ۴۰ درصد حذفشدهها دقیقاً به همین دلیل از فهرست کنار رفتهاند. به همین خاطر، شفافیت در اعلام درآمد و بهروزرسانی اظهارنامههای مالیاتی، بیش از هر زمان دیگری اهمیت پیدا کرده است.
در کنار درآمد، رفتار مالی خانوارها نیز به شاخصی تعیینکننده بدل شده است. مجموع تراکنشهای بانکی غیرتجاری – از خریدهای روزمره گرفته تا هزینههای تفریحی و سفر – در بازههای ششماهه رصد میشود. اگر میانگین ماهانه این تراکنشها از سقف تعیینشده برای اندازه خانوار فراتر رود، یارانه حذف خواهد شد.
بر اساس آخرین بهروزرسانیها در آذر ۱۴۰۴، سقف ماهانه تراکنشهای غیرتجاری برای خانوار یکنفره ۵۰ میلیون تومان، دو نفره ۶۰ میلیون و ۲۵۰ هزار تومان، سه نفره ۷۵ میلیون تومان، چهار نفره ۸۷ میلیون و ۵۰۰ هزار تومان و برای خانوارهای پنجنفره و بیشتر ۱۰۰ میلیون تومان تعیین شده است.
به بیان ساده، خانوادهای پنجنفره که ماهانه بیش از ۱۰۰ میلیون تومان صرف خرید، رستوران، تفریح یا سفر داخلی میکند، از نگاه دولت در زمره خانوارهای برخوردار قرار میگیرد. البته سفرهای زیارتی از این محاسبات مستثنی هستند، اما خریدهای آنلاین خارجی یا پرداختهای ارزی میتوانند زنگ خطر حذف یارانه را به صدا درآورند.
ثروت فقط در جریان پول خلاصه نمیشود. داراییهای ثابت، بهویژه املاک، نقش مهمی در ارزیابی وضعیت اقتصادی خانوار دارند. اگر مجموع ارزش املاک یک خانوار – بر اساس برآوردهای سازمان امور مالیاتی – از ۳۵ میلیارد تومان فراتر رود، یارانه قطع میشود. این سقف در آذر ۱۴۰۴ افزایش یافت تا با جهش قیمت مسکن همخوانی داشته باشد.
برای نمونه، مالک یک آپارتمان ۱۵ میلیاردی در تهران و یک ویلای ۲۵ میلیاردی در شمال کشور، با مجموع دارایی ۴۰ میلیارد تومان، بهطور قطعی در فهرست حذفشدگان قرار میگیرد. آمارها نشان میدهد حدود ۱۰ درصد از حذفهای سال گذشته مربوط به مالکان املاک گرانقیمت بوده است؛ سیاستی که دولت آن را بخشی از تلاش برای توزیع عادلانهتر منابع میداند.
سفرهای خارجی غیرزیارتی، از دیگر معیارهای جنجالی حذف یارانه هستند. اگر یک خانوار در طول سال بیش از پنج سفر خارجی غیرزیارتی داشته باشد، یارانهاش قطع میشود. این سیاست که از ۱۴۰۳ آغاز شد، در سال ۱۴۰۴ نیز ادامه یافته است.
خانوادهای که مثلاً سه بار به ترکیه، یک بار به امارات و یک بار به اروپا سفر کرده باشد، از نگاه سیستم حمایتی کشور در رده برخورداران قرار میگیرد. هرچند سفرهای کاری یا درمانی میتوانند با ارائه مدارک معتبر مشمول استثنا شوند، اما آمار فروردین ۱۴۰۴ نشان میدهد حدود ۴۳۰ هزار نفر صرفاً به دلیل سفر خارجی از فهرست یارانهبگیران حذف شدهاند.
یارانه نقدی اساساً برای حمایت از معیشت در داخل کشور طراحی شده است. به همین دلیل، ایرانیانی که بیش از شش ماه در سال خارج از کشور اقامت دارند، بهطور خودکار از دریافت یارانه محروم میشوند. این سیاست از سال ۱۴۰۳ سختگیرانهتر اجرا شده، هرچند دانشجویان یا شاغلان دارای اقامت موقت، در صورت اثبات ارتباط مستمر با ایران، امکان ثبت اعتراض دارند.
در نهایت، مالکیت خودرو نیز به فهرست شاخصهای حذف اضافه شده است. اگر مجموع ارزش خودروهای خانوار بیش از ۳ میلیارد تومان باشد – چه وارداتی و چه لوکس داخلی – یارانه قطع خواهد شد. این معیار، آخرین حلقه زنجیرهای است که تلاش میکند تصویر کاملتری از سطح رفاه خانوار ترسیم کند.
